Wie toekomstbestendig wil zijn, moet verduurzamen. De meeste organisaties in de cultuursector zijn het daar wel over eens. Het is immers beter voor de wereld, voor je imago én, niet te vergeten, voor de portemonnee. Maar verduurzamen is ook een groot en breed begrip. Waar begin je? Hoe maak je een gestructureerd stappenplan voor verduurzaming en waar leg je de prioriteit? Tijdens een kennissessie van gemeente Den Haag hoorden we lessen en tips van twee klinkende praktijkvoorbeelden uit de sector én maakten we tijdens een korte workshop kennis met de Duurzaamheidsladder Cultuur.
Op een uitzonderlijk warme septemberochtend verzamelen deelnemers van Haagse culturele instellingen zich bij Filmhuis Den Haag. Helemaal bovenin het pand vindt de eerste kennissessie voor de Haagse cultuursector plaats. Dit is de start van de tweede reeks van vier kennissessies, na een succesvolle eerste reeks vorig jaar. Het initiatief komt van gemeente Den Haag; de inhoudelijke organisatie en moderatie is opnieuw in handen van Art-up.
Voor gemeente Den Haag passen kennissessies goed bij de Haagse cultuurvisie. De gemeente beschrijft daarin de basisvoorwaarden voor een vitale, weerbare en duurzame cultuursector, vertelt senior beleidsadviseur Daphne van Iperen. “En vervolgens kijken we ook: wat is ervoor nodig om tot zo’n vitale sector te komen? Wat kunnen culturele instellingen doen en wat kan de gemeente doen? Op het vlak van verduurzaming valt nog veel te winnen.”
Lobke Borsboom, foto: Martijn Beekman
Praktijkvoorbeeld: poppodium Patronaat, Haarlem
Werk samen: binnen én buiten de organisatie
Echte duurzame verandering bereik je samen, vertelt Lobke Borsboom (adjunct-directeur Patronaat). Dat was ruim elf jaar geleden de insteek van de intentieverklaring duurzaamheid die een aantal Haarlemse culturele organisaties met elkaar sloten. Een van de beloften in de verklaring was: Haarlem wordt plasticvrij. Weg met de single-use-bekers en plastic PET-flesjes, dus. Poppodium Patronaat gebruikte al hardcups in de zalen. Vanaf 2015 kwamen daar backstage hervulbare doppers voor artiesten en crew bij. Ook spraken de instellingen af dat ze zich zouden laten certificeren door Green Key, en dat is het Patronaat inderdaad in 2015 gelukt.
Wat levert dat samenwerken nu op? Je kunt kennis en plannen met elkaar delen. Daardoor put je uit elkaars ervaringen en trek je samen op. Ook is het vaak gunstig om met meer te zijn. Denk bijvoorbeeld aan de inkoop van bier, zoals in Haarlem. Dat is transporttechnisch duurzamer, want er hoeft maar één leverancier voor deze organisaties door de stad te rijden. En het is financieel gezien interessant. Want hoe meer liters, hoe hoger de korting. Ook het delen van middelen is een mooie uitkomst van de samenwerking. Neem de gezamenlijke hardcup die Patronaat met vier andere culturele instellingen in de stad deelt. Lobke: “Openluchttheater Caprera heeft een piek in de zomer, wanneer het bij ons juist rustig is. In plaats van extra hardcups te laten maken, delen we slim onze voorraad.”
En Patronaat doet meer: van het Good Roll-toiletpapier tot en met de vegacatering backstage en frontstage. Het podium was een van de eerste in het land die bezoekers actief hielp om hun ‘ride’ te ‘sharen’ en hen opriep om – voor de kortere afstanden – toch vooral op de fiets te komen. Samen met Poppodium 013 en TivoliVredenburg initieerde Patronaat ‘Genoeg Gewaste’, een community voor een duurzamere podiumsector waar inmiddels al dertig podia bij aangesloten zijn.
Samenwerken is niet alleen buitenshuis belangrijk, benadrukt Lobke. Ook binnen de muren van de organisatie is draagvlak nodig. Zo heeft Patronaat een Green Team: een groep beslissers vanuit alle verschillende afdelingen van de organisatie die regelmatig stilstaat bij te nemen en genomen stappen op het vlak van duurzaamheid. Lobke: “Zo zorgen we ervoor dat de verschillende afdelingen ook echt zélf staan achter de duurzame route die we nemen.”
Patronaat kreeg twee keer het IJzeren Podiumdier voor duurzaamheid: één keer als podium, in 2024, en één keer voor Genoeg Gewaste. Lobke: “Welke stappen je ook zet: vertel erover. Laat zien wat je doet. Aan je medewerkers, collega’s, partners, je publiek. Zo wordt de beweging die je maakt steeds krachtiger. Daar heb je elkaar voor nodig.”
Praktijkvoorbeeld: Jakop Ahlbom Company
Zorg voor mandaat en ga het vooral doen
De cultuursector moet vooroplopen als het gaat om de grote vraagstukken van onze samenleving, stelt Daan Stigter. De afgelopen jaren werkte hij als duurzaamheidsmanager bij Jakop Ahlbom Company, een gezelschap gespecialiseerd in mime dat door Europa tourt. Het gezelschap streeft naar circulair en klimaatpositief werken, met als concrete deadline: het einde van de huidige kunstenplanperiode. Daan: “Klimaatneutraal betekent dat je geen CO₂ uitstoot. Wij gaan voor klimaatpositief. Daarmee bedoelen we: onderzoeken hoe we zoveel mogelijk klimaatneutraal kunnen werken én de kennis daarover delen met anderen in de sector. Om zo het effect nog groter te maken.”
Jakop Ahlbom Company werkt met een klein, vast team. Toen Daan als duurzaamheidsmanager startte, had hij mandaat nodig om ook echt stappen te kunnen zetten. Daan: “Verduurzamen betekent: veranderen. En verandering kost geld. Ik moest dus zeker weten dat verduurzaming iets was wat niet alleen ik wilde, maar waar we samen voor zouden gaan.” En zo kwamen de beloften en ambities van het gezelschap overal terug: in de beleidsplannen en jaarverslagen, in de subsidieaanvragen en -verantwoordingen.
Jakop Ahlbom Company tourt, niet alleen in Nederland, maar ook over de grens. En dat betekent: cast, crew en decor, hop, in meerdere auto’s en vrachtauto’s en gaan. Tot 2023. Want in dat jaar kreeg Daan vervoerder Pieter Smit zo ver om samen met hen te experimenteren met elektrisch vrachtvervoer. Daan: “Dat ging eerst met een gehuurde vrachtwagen. En later, toen we een langdurige samenwerking met vaste prijzen afspraken, durfde Pieter Smit het aan om ook een eigen elektrische vrachtwagen aan te schaffen.” Natuurlijk kwamen er allerlei vragen bij kijken. Zou de batterij van de vrachtwagen de afstanden wel aankunnen? En waar laad je de batterij voor de terugweg? Het bereik van de vrachtwagen bleek voor de afstanden in Nederland prima. En het laden voor de terugweg kon bij de theaters waar het gezelschap optrad. Daan: “Als dat wenselijk was, konden we hen betalen voor het door ons verbruikte aantal kilowattuur. Maar we merkten ook: in vergelijking met energieslurpers als de theaterbelichting en het klimaatsysteem is het laden van zo’n batterij een schijntje.” Een enkele keer kon het laden niet in het theater. “Dan mocht het bijvoorbeeld niet van de brandweer, of lag het verzekeringstechnisch lastig. Maar dan vonden we wel een andere oplossing.” Ook internationaal bleek elektrisch touren een prima oplossing. Cast en crew reisden zoveel mogelijk samen, in gehuurde elektrische auto’s, of met de trein. En voor de vrachtwagen waren op de drukkere reisroutes voldoende snelladers voor vrachtwagens aanwezig. “En zo tuften we dus ineens recht door de Alpen naar Milaan, zónder uitstoot. Dat is natuurlijk wel heel gaaf.”
Nog zo’n mooi voorbeeld: het hergebruiken van decors. Waar mogelijk gebruikt het gezelschap oude decors opnieuw. En als dat niet kan, gaan de decors op Jutplaats, een soort Marktplaats voor werkplaatsen, musea, theaters en interieurbouwers. Daan: “Een interieurbouwer uit Groningen nam een groot deel van onze oude decors mee. Hij stuurt mij nu regelmatig foto’s van wat hij ervan gemaakt heeft. Die laat ik dan weer zien aan ons team. Dat maakt meteen het effect van onze inspanningen zichtbaar. En ja, het motiveert. Dit maakt het leuk.”
Daan Stigter, foto: Martijn Beekman
Zélf aan de slag, stap voor stap
Verduurzamen, ja, dat willen de meeste culturele instellingen graag. De vraag is alleen: waar begin je? De Duurzaamheidsladder Cultuur biedt daarvoor een oplossing. De ladder is afgeleid van de Duurzaamheidsladder Evenementen en ontwikkeld door Buro Novo. Het bureau deed dat samen met NAPK, Kunsten ‘92, VNPF, Green Leisure, RVO, Boekman en diverse cultuurlocaties en instellingen, en in opdracht van het Ministerie van Onderwijs & Cultuur.
De Duurzaamheidsladder Cultuur wordt in de komende maanden gelanceerd. Tijdens de kennissessie in Den Haag op 30 september oefenden culturele organisaties er alvast mee. Simpel gezegd bestaat de ladder uit een online dashboard dat na de lancering gratis toegankelijk is voor culturele organisaties. Het thema ‘duurzaamheid’ is opgesplitst in verschillende deelonderwerpen, zoals ‘energie’, ‘strategie & organisatie’ en ‘materiaalgebruik’. Per onderwerp kun je een vragenlijst invullen. Zo zie je snel op welk niveau je als organisatie zit: minimaal, basis, gevorderd, ambitieus of grensverleggend. En weet je ook waar je als organisatie concreet aan kunt werken. Belangrijk om te weten: de Duurzaamheidsladder Cultuur is een hulpmiddel voor organisaties in de cultuursector, en geen instrument om organisaties te toetsen of af te rekenen. Je vult het dus echt voor eigen gebruik in.
Meer weten over de Duurzaamheidsladder Cultuur? Schrijf je in op de nieuwsbrief van het programma Duurzame Cultuursector. Je hoort dan wanneer de Duurzaamheidladder Cultuur beschikbaar is. En noteer ook meteen de Dag van de Duurzame Cultuursector, op 9 november in Utrecht, in je agenda.
Dit jaar volgen er nog drie kennissessies voor de Haagse cultuursector. De eerstvolgende sessie is op 10 december, en gaat over het bouwen aan inclusieve organisaties.
Anne Houwing
Trainer, adviseur en oprichter
Anne voelt feilloos aan wat elk individu nodig heeft om zich verder te ontwikkelen, of het nu gaat om haar collega’s of de deelnemers aan onze groepsprogramma’s. In combinatie met haar achtergrond in marketing en zakelijk leiding in de theater- en filmwereld, maakt dit dat ze als geen ander de persoonlijke en de zakelijke kant samenbrengt.
Heb je een vraag aan Anne? Stuur een mailtje naar anne@art-up.nl